ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Τι πρέπει να γνωρίζουμε σήμερα για τη διάγνωση και πρόληψή του

Ο σακχαρώδης διαβήτης είναι μια ομάδα διαταραχών του μεταβολισμού κυρίως των υδατανθράκων, αλλά και των πρωτεϊνών και των λιπών, στις οποίες η γλυκόζη δεν χρησιμοποιείται επαρκώς ως πηγή ενέργειας και παράλληλα υπερπαράγεται λόγω υπερβολικής γλυκονεογένεσης και γλυκογονόλυσης, με αποτέλεσμα υπεργλυκαιμία ¹. Ο διαβήτης μπορεί να διαγνωστεί επιδεικνύοντας αυξημένες συγκεντρώσεις γλυκόζης στο φλεβικό πλάσμα ή αυξημένη HbA1_c (γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη) στο αίμα. Ο διαβήτης ταξινομείται συμβατικά σε διάφορες κλινικές κατηγορίες (π.χ. διαβήτης τύπου 1 ή τύπου 2, σακχαρώδης διαβήτης κύησης και άλλοι συγκεκριμένοι τύποι που προέρχονται από άλλες αιτίες, όπως μονογονιδιακός διαβήτης (τύπου MODY), εξωκρινείς παγκρεατικές διαταραχές και φάρμακα υψηλού κινδύνου ².

Διαγνωστικές εξετάσεις για σακχαρώδη διαβήτη

Ο διαβήτης μπορεί να διαγνωστεί με βάση τα κριτήρια HbA1_c ή γλυκόζης πλάσματος. Τα κριτήρια γλυκόζης πλάσματος περιλαμβάνουν είτε τη γλυκόζη πλάσματος νηστείας (FPG), τη γλυκόζη πλάσματος 2 ωρών (PG 2 ωρών) κατά τη διάρκεια μιας δοκιμασίας ανοχής γλυκόζης με λήψη από το στόμα 75 g άνυδρης γλυκόζης (OGTT) ή τυχαία γλυκόζη που συνοδεύεται από κλασικά συμπτώματα υπεργλυκαιμίας (π.χ. πολυουρία, πολυδιψία και ανεξήγητη απώλεια βάρους) ή υπεργλυκαιμικές κρίσεις (π.χ. διαβητική κετοξέωση [ΔΚΟ] και/ή υπεργλυκαιμική υπερωσμωτική κατάσταση [ΥΥΚ]).

Κριτήρια για τη διάγνωση του διαβήτη (δεν περιλαμβάνεται ο διαβήτης κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης)

HbA1_c ≥6,5% (≥48 mmol/mol). Η εξέταση θα πρέπει να εκτελείται σε εργαστήριο χρησιμοποιώντας μια μέθοδο που είναι πιστοποιημένη με και τυποποιημένη σύμφωνα με την κλινική μελέτη DCCT (μελέτη σταθμός για τα άτομα με διαβήτη τύπου 1)

Γλυκόζη νηστείας (FPG) ≥126 mg/dL (≥7.0 mmol/L). Η νηστεία ορίζεται ως η μη θερμιδική πρόσληψη για τουλάχιστον 8 ώρες

Μεταγευματική γλυκόζη (PG) ≥200 mg/dL (≥11.1 mmol/L) μετά από δοκιμασία ανοχής γλυκόζης (OGTT). Η εξέταση θα πρέπει να εκτελείται, όπως περιγράφεται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), χρησιμοποιώντας φόρτιση γλυκόζης που περιέχει ισοδύναμο 75 g άνυδρης γλυκόζης διαλυμένης σε νερό

Σε ένα άτομο με κλασικά συμπτώματα υπεργλυκαιμίας ή υπεργλυκαιμικής κρίσης, μια τυχαία γλυκόζη πλάσματος ≥200 mg/dL (≥11,1 mmol/L). Τυχαία είναι οποιαδήποτε ώρα της ημέρας ανεξάρτητα από το χρόνο από το προηγούμενο γεύμα

Οι ίδιες εξετάσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον έλεγχο και την ανίχνευση ατόμων με προδιαβήτη ³.

Κριτήρια που ορίζουν τον προδιαβήτη

HbA1_c 5.7–6.4% (39–47 mmol/mol)

Γλυκόζη νηστείας (FPG) 100 mg/dL (5.6 mmol/L) έως 125 mg/dL (6.9 mmol/L) (IFG – Διαταραχή γλυκόζης νηστείας)

Γλυκόζη 2 ώρες μετά λήψη 75-g άνυδρης γλυκόζης διαλυμένης σε νερό (OGTT) 140 mg/dL (7.8 mmol/L) έως 199 mg/dL (11.0 mmol/L) (IGT – Διαταραχή ανοχής στη γλυκόζη)

ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

Ο διαβήτης ταξινομείται συμβατικά σε διάφορες κλινικές κατηγορίες, αν και αυτές επανεξετάζονται με βάση γενετικά, μεταβολικά και άλλα παθοφυσιολογικά χαρακτηριστικά.

1. Διαβήτης τύπου 1 (λόγω αυτοάνοσης καταστροφής β κυττάρων, που συνήθως οδηγεί σε απόλυτη ανεπάρκεια ινσουλίνης, συμπεριλαμβανομένου του λανθάνοντος αυτοάνοσου διαβήτη [τύπου LADA] σε ενήλικες).

2. Διαβήτης τύπου 2 (λόγω μη αυτοάνοσης προοδευτικής απώλειας επαρκούς έκκρισης ινσουλίνης από τα β κύτταρα του παγκρέατος, συχνά με συνοδό αντίσταση στην ινσουλίνη).

3. Συγκεκριμένοι τύποι διαβήτη, που οφείλονται σε άλλες αιτίες, π.χ. σύνδρομα μονογονιδιακού διαβήτη (νεογνικός διαβήτης, τύπου MODY), παθήσεις της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος και διαβήτης που προκαλείται από φάρμακα ή χημικά.

4. Σακχαρώδης διαβήτης κύησης (διαβήτης που διαγνώστηκε στο δεύτερο ή τρίτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης, που δεν ήταν σαφώς εμφανής διαβήτης πριν από την κύηση ή άλλοι τύποι διαβήτη που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, όπως ο διαβήτης τύπου 1).

Κριτήρια για τον προσυμπτωματικό έλεγχο για διαβήτη ή προδιαβήτη σε ασυμπτωματικούς ενήλικες ⁴

1. Θα πρέπει να εξετάζεται το ενδεχόμενο εξέτασης σε ενήλικες υπέρβαρους ή παχύσαρκους (ΔΜΣ ≥25 kg/m² ή ≥23 kg/m² σε άτομα ασιατικής καταγωγής), που έχουν έναν ή περισσότερους από τους ακόλουθους παράγοντες κινδύνου:

Συγγενείς πρώτου βαθμού με άτομα με διαβήτη
Φυλή, εθνικότητα και καταγωγή υψηλού κινδύνου (π.χ. Αφροαμερικανός, Λατίνος, Ιθαγενής Αμερικανός, Ασιάτης Αμερικανός)
Ιστορικό καρδιαγγειακής νόσου
Υπέρταση (≥130/80 mmHg ή σε θεραπεία για υπέρταση)
Επίπεδα HDL χοληστερόλης <35 mg/dL (<0,9 mmol/L) και/ή επίπεδα τριγλυκεριδίων >250 mg/dL (>2,8 mmol/L)
Άτομα με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών
Έλλειψη σωματικής άσκησης
Άλλες κλινικές καταστάσεις που σχετίζονται με την αντίσταση στην ινσουλίνη π.χ. σοβαρή παχυσαρκία, μελανίζουσα ακάνθωση, μεταβολικής αιτιολογίας στεατωτική νόσος του ήπατος (MASLD)

2. Τα άτομα με προδιαβήτη (HbA1_c ≥5,7% [≥39 mmol/mol], IGT ή IFG) θα πρέπει να ελέγχονται ετησίως.

3. Τα άτομα που έχουν διαγνωστεί με διαβήτη κύησης θα πρέπει να υποβάλλονται σε εξετάσεις τουλάχιστον κάθε 1-3 χρόνια.

4. Για όλα τα άλλα άτομα, οι εξετάσεις πρέπει να ξεκινούν στην ηλικία των 35 ετών.

5. Εάν τα αποτελέσματα είναι φυσιολογικά, οι δοκιμασίες θα πρέπει να επαναλαμβάνονται σε διαστήματα τουλάχιστον 3 ετών, με διενέργεια συχνότερων εξετάσεων ανάλογα με τα αρχικά αποτελέσματα και την κατάσταση κινδύνου.

6. Άτομα σε άλλες ομάδες υψηλού κινδύνου (π.χ. άτομα με HIV, έκθεση σε φάρμακα υψηλού κινδύνου, ενδείξεις περιοδοντικής νόσου, ιστορικό παγκρεατίτιδας) θα πρέπει επίσης να παρακολουθούνται στενά.

Αλλαγή συμπεριφοράς τρόπου ζωής για την πρόληψη του διαβήτη τύπου 2

Παραπομπή ενηλίκων με υπερβαρότητα ή παχυσαρκία και υψηλό κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2, σε ένα πρόγραμμα πρόληψης του διαβήτη για να επιτύχουν και να διατηρήσουν μείωση βάρους τουλάχιστον 5-7% του αρχικού σωματικού βάρους, μέσω ενός υγιεινού διατροφικού προτύπου μειωμένων θερμίδων και ≥150 λεπτά/εβδομάδα μέτριας έντασης σωματικής δραστηριότητας ⁵

Η διενέργεια τουλάχιστον 150 λεπτών σωματικής δραστηριότητας την εβδομάδα, ακόμη και χωρίς την επίτευξη του στόχου απώλειας βάρους, μείωσε τη συχνότητα εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 κατά 44% ⁶

Σύσταση για ένα διατροφικό πρότυπο βασισμένο σε αποδείξεις (π.χ. μεσογειακή διατροφή, δίαιτα χαμηλή σε υδατάνθρακες) σε άτομα με προδιαβήτη για την πρόληψη του διαβήτη τύπου 2. Χρειάζεται ενεργειακό έλλειμμα 500-700 kcal/ημέρα ⁷. Ωστόσο, τα τρέχοντα στοιχεία δείχνουν ότι δεν υπάρχει ιδανικό ποσοστό θερμίδων από υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λίπος για την πρόληψη του διαβήτη. Επομένως, η κατανομή των μακροθρεπτικών συστατικών θα πρέπει να βασίζεται σε μια εξατομικευμένη αξιολόγηση των τρεχόντων διατροφικών προτύπων, προτιμήσεων και μεταβολικών στόχων

Υιοθέτηση προγραμμάτων πρόληψης του διαβήτη σε ενήλικες υψηλού κινδύνου για διαβήτη τύπου 2. Τα προγράμματα πρόληψης του διαβήτη θα πρέπει να καλύπτονται ιδανικά από ασφαλιστικούς φορείς

Με βάση τις ατομικές προτιμήσεις, τα πιστοποιημένα προγράμματα πρόληψης του διαβήτη με τη βοήθεια τεχνολογίας μέσω smartphone, διαδικτυακών εφαρμογών και τηλεϋγείας, μπορούν να είναι αποτελεσματικά στην πρόληψη του διαβήτη τύπου 2 και θα πρέπει να ληφθούν υπόψη

Η σύντομη (συνήθως ορίζεται ως <6 ώρες) αλλά και η μεγάλη (συνήθως ορίζεται ως >9 ώρες) διάρκεια ύπνου, συσχετίζεται με έως και 50% αύξηση στον κίνδυνο διαβήτη τύπου 2, συμπεριλαμβανομένης της εξέλιξης από τον προδιαβήτη ⁸. Μία μετα-ανάλυση ανέφερε ότι η κακή συνολική ποιότητα ύπνου συσχετίστηκε με 40% αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 ⁹

Πρόληψη ή Καθυστέρηση κλινικού Διαβήτη Τύπου 1

Μελέτες παρατήρησης έχουν εντοπίσει διάφορους παράγοντες, που αυξάνουν τις απαιτήσεις των β κυττάρων του παγκρέατος και τον κίνδυνο εξέλιξης σε κλινικό διαβήτη τύπου 1, μεταξύ ατόμων με αυτοαντισώματα νησιδίων. Οι παράγοντες αυτοί συμπεριλαμβάνουν χαμηλότερα επίπεδα σωματικής δραστηριότητας ¹⁰, διατροφή με τρόφιμα υψηλότερου γλυκαιμικού δείκτη ¹¹ και συνολικής πρόσληψη ζάχαρης ¹²
Το μονοκλωνικό αντίσωμα (anti – CD3) Teplizumab είναι ενέσιμο φάρμακο για την καθυστέρηση της εμφάνισης κλινικού (συμπτωματικού) διαβήτη τύπου 1 (στάδιο 3) θα πρέπει να συζητείται σε επιλεγμένα άτομα ηλικίας ≥8 ετών με διαβήτη τύπου 1 σταδίου 2 (έχουν δηλαδή δύο ή περισσότερα σχετιζόμενα αυτοαντισώματα και διαταραχή στη γλυκόζη, αλλά δεν έχουν ακόμη συμπτώματα ή ανάγκη για καθημερινή ινσουλίνη). Η θεραπεία θα πρέπει να γίνεται σε περιβάλλον με κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Sacks DB, Arnold M, Bakris GL, et al. Diabetes Care 2023;46:e151–e199
American Diabetes Association. Diagnosis and classification of diabetes mellitus. Diabetes Care 2014;37(Suppl. 1):S81–S90
Chadha C, Pittas AG, Lary CW, et al. Metabol Open 2020;6:100031
American Diabetes Association. Diagnosis and classification of diabetes mellitus. Diabetes Care 2026;49(Supplement_1):S27–S49
Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE, et al. N Engl J Med 2002;346:393–403
Hamman RF, Wing RR, Edelstein SL, et al. Diabetes Care 2006;29:2102–2107
Diabetes Prevention Program (DPP) Research Group. The Diabetes Prevention Program (DPP): description of lifestyle intervention. Diabetes Care 2002;25:2165–2171
Davies MJ, Aroda VR, Collins BS, et al. Diabetes Care 2022;45:2753–2786
Anothaisintawee T, Reutrakul S, Van Cauter E, Thakkinstian A. Sleep disturbances compared to traditional risk factors for diabetes development: systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev 2016;30:11–24
Liu X, Johnson SB, Lynch KF, et al.; TEDDY Study Group. Diabetes Care 2023;46:1409–1416
Lamb MM, Yin X, Barriga K, et al. J Clin Endocrinol Metab 2008;93:3936–3942
Lamb MM, Frederiksen B, Seifert JA, Kroehl M, Rewers M, Norris JM. Diabetologia 2015;58:2027–2034

Γράφει Χρήστος Γ. Σαββόπουλος

Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Δ/ντης Α΄ Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής Α.Π.Θ &

Μονάδας Αυξημένης Φροντίδας (Stroke Unit), Κέντρο Αριστείας Υπέρτασης (Excellence Center) και ο Ζήσης Κοντονίνας Παθολόγος